سازشناسی:


بطوکلی، سازها به سه گروه عمده تقسیم می گردند.


1) زهی 2) بادی چوبی و بادی برنجی 3) ضربی
در این بخش با گروه اول (ساز های زهی) آشنا می شویم.


گروه اول؛ سازهای زهی:


سازهایی هستند که تولید صدا در آنها به وسیلۀ ارتعاش سیم کشیده شده، انجام می گیرد و برحسب نوع به صدا درآمدن سیم، به سه گروه تقسیم می گردند:
1) سازهایی که به وسیلۀ آرشه (چوبی با کمی انحناء، که دو سر آن به وسیلۀ موی اسب به هم وصل می گردد.) صدا تولید می نمایند. مثل ویلن.
2) سازهای زخمه ای که صدا، به وسیلۀ تماس سر انگشت و یا مضراب به روی سیم تولید می گردد.
مثل تار،سه تار، هارپ(چنگ) و گیتار.
3) سازهای زهی چکشی که صدا، در اثر تماس چکش کوچک با سیم ایجاد می گردد. مثل پیانو و کلاوسن.
به عنوان نمونه با خانواده ی ساز ویلن که از گروه سازهای زهه ای آرشه ای است ؛آشنا می شویم:


خانوادۀ ویلن:
مهمترین اعضاء این گروه عبارتند از ویلن، ویولا (آلتو)، ویلنسل، کنترباس. که همگی آنها جزو سازهای زهی آرشه ای می باشند. این گروه از سازها بسیار بسیار حساس اند و ظریف ترین حالات و نوآنس های موسیقی را میتوانند اجراء نمایند.
ویلن، چهار سیم دارد که کوک آنها به ترتیب «می»، «لا»، «ر»، «سل» است. مثلاً اگر با انگشت نشانۀ دست چپ، نقطه ای از سیم اول را بگیریم و با دست راست آرشه بکشیم به اصل معروف «فیثاغورث» پی برده می شود که: هر چقدر طول سیم کوتاه تر باشد صدا نازکتر است و هر چقدر طول سیم بلندتر باشد صدا بم تر.
سازهای زهی آرشه ای اصولاً خصلت ملودیک دارند و خصوصیت آنها این است که یک خطی ،نوشته شوند اما می توان در بعضی اوقات حتی آکوردها را نیز روی آنها تولید کرد که این کار با گرفتن دو یا سه سیم به طور همزمان و کشیدن آرشه با تأخیر فاز به روی آنها انجام می گیرد. ویلن با طنین درخشان و روشن خود به چابکی تمام می تواند ملودی ها را اجراء نماید و نیز با دارا بودن طیف وسیعی از رنگهای غنی ارکسترال، امکان اجرایی بسیار بسیار قوی ای را دارا است.
ویلن آلتو (ویولا):
ویولا کمی بزرگتر از ویلن معمولی است و صدایی تودماغی دارد؛ سیم های دست باز آن از سیم اول تا چهارم به قرار «لا» - «ر» - «سل» - «دو » است.
صدای ویلن آلتو آرامش بخش و تغزلی است ؛و از آن برای پر کردن بخش های هارمونی استفاده می نمایند. گاه نیز بخش ویلن، یا ویلنسل را مضاعف می نماید.
ویلنسل:
کوک ویلنسل دقیقاً مانند کوک ویولا است منتهی یک اکتاو پایین تر. نت های ویلنسل با کلید «فا»ی خط چهارم و «سل» و «دو»ی خط چهارم نوشته می شود. پس ویلنسل می تواند در وسعت صوتی ویلن و ویلن آلتو تداخل نماید. طنین ویلنسل بسیار قوی و زنگ دار است. رنگ آن گرم، غنی و نافذ و تغزلی است و معمولاً پایه هارمونی ارکستر را تأمین می نماید. ویلنسل در اجرای ملودی ها بسیار عالی عمل می نماید.
کنترباس:
بم ترین صدای خانواده زهی ها و بزرگترین اندازه، متعلق به کنترباس است و صدادهی آن یک اکتاو پایین تر از نتی است که برایش نوشته می شود. کوک آن به ترتیب از سیم یک به چهار «سل» - «ر» - «لا» - «می» است. طنین کنترباس بسیار قوی، پر و زنگ دار است. چابک نیست و نوزاندگی سولوی آن حتی کسل کننده نیز می باشد. کنترباس برای دوبله کردن سادۀ ویلنسل ها استفاده می شود و پایۀ بسیار محکم و قوی هارمونیک برای هر ارکستری ایجاد می کند. به دلیل انگشت گذاری های مشکل، نواختن هارمونیک ها روی این ساز سخت است.


سازهای زهی زخمه ای:

تولید صدا در این سازها به وسیلۀ تماس سرانگشت و یا مضراب به روی سیم صورت می گیرد.

هارپ: (Harp):
ساز هارپ از قدیمی ترین سازهایی است که از دوران های باستان به عصر حاضر رسیده است. دارا بودن سیم های گوناگون با رنگ ها و اندازه های مختلف به این ساز کیفیتی زیبا و رویایی بخشیده است. هر سیم کوک مخصوص به خود را داراست و با سر انگشتان بدون ناخن به صدا درمی آید. رنگ صدای هارپ در مناطق بالای صوتی بلورین و در قسمت بم، زنگ دار و پرصدا است و تأثیرات بسیار دلنشینی همراه ارکستر ایجاد می نماید.


سازهای زهی چکشی:
تولید صدا در این سازها بر اثر تماس چکش کوچک با سیم صورت می گیرد.


هارپسیکورد (Harpsichord):
به فرانسه کلاوسن (Clavecin) و به ایتالیایی چیمبالو (Cembalo) می باشد. هارپسیکورد جد پیانو و سازهای زخمه ای است. هارپسیکورد سازی شستی دار می باشد که تولید صدا در آن بر اثر برخورد چرم فشرده یا تیغۀ فلزی محکم با رشتۀ سیم انجام می پذیرد که این مکانیسم برای هر شستی کلاوسن جداگانه عمل می نماید. رنگ صدای کلاوسن در مقایسه با پیانو، اندکی خشک و زنگ دار به نظر آمده و به کار اجرای موسیقی قرون 17 و 18 میلادی (باروک) می آید. محدودۀ صوتی آن پنج اکتاو از «فا» است و مانند هارپ و پیانو بر روی دو حامل «سل» و «فا» نوشته می شود. تمام صدای کلاوسن یکنواخت و بدون نوآنس است.


پیانو (Piano):
پیانو و یا اگر صحیح بگوییم پیانو فورته (یعنی ضعیف، قوی) نه سازی است زخمه ای و نه سازی است آرشه ای بلکه تولید صدا به وسیلۀ تماس چکش با رشتۀ سیم انجام می گیرد. سرچکش چوبی، نمد پیچی شده است و سیمها بر روی جعبۀ صدای بزرگی تعبیه شده اند که باعث تشدید صدا می گردند. مکانیسم تولید صدای پیانو بسیار پیچیده می باشد و ضربۀ آرام یا شدید بر شستی های آن، به نوازنده این امکان را می بخشد تا بتواند دینامیسم های صدایی مختلفی را از این ساز بیرون بکشد که این امر رابطۀ زیبایی مابین نوازنده و ساز پیانو ایجاد می سازد.
پیانوها دوپداله و سه پداله هستند. پدال راست که وقتی با پا فشار داده می شود، نمد را از روی تمام سیم ها بلند کرده و باعث می شود سیم ها حداکثر ارتعاش خود را بنمایند. پدال چپ یا پدال سوردین باعث می شود تا چکش به قسمتی از سیم ها برخورد نماید و صدای ساز اندکی گرفته شود.
پیانو هفت اکتاو از نت «لا» دارد و نت نویسی آن مثل هارپ و کلاوسن بر روی حامل «سل» و «فا» انجام می گیرد. پیانو وسعت صدای تمام سازها را یکجا دارا بوده و رنگهای گوناگون صدایی را تولید می نماید. پیانو همچنین سازی است تکنواز و برای همراهی همه نوع موسیقی به کار می رود. در ارکسترهای مدرن اغلب از پیانو به عنوان ساز ضربی استفاده می شود.

 

گردآوری : شهرزاد شاه کرمی
منبع: کتاب موسیقی از الف تا ی (کیوان میر هادی)

نظرات برای نظر دادن باید عضو سایت باشید یا وارد شوید

نظر دهید

برای نظر دادن باید عضو سایت باشید یا وارد شوید